«Μέχρι το 1909 ανήκε στην Ευρυτανία»
Παρακαμπύλιος > παρά + καμπύλος: Είναι αυτός που βρίσκεται κοντά στον ποταμό Καμπύλο, όπως ονομάζονταν, στην Αρχαιότητα, λόγω του ελικοειδούς ρου, ο παραπόταμος του Αχελώου, Ταυρωπός ή Μέγδοβας. Ο αρχαίος Ιστορικός Διόδωρος, στο κεφάλαιο (ΧΙΧ, 67) στο οποίο περιγράφει την εμφάνιση του βασιλιά της Μακεδονίας Κασσάνδρου το 314 π.Χ., (όταν ήλθε να ταπεινώσει τους Αιτωλούς που αγωνίζονταν εναντίον του βασιλιά Αντίγονου), γράφει ότι ο Κάσσανδρος έφτασε «εις Αιτωλίαν και κατεστρατοπεδεύσατο περί τον καλούμενον Καμπύλον ποταμόν».
Παρακαμπύλια επομένως ονομάστηκαν τα χωριά που ήταν κοντά στο ποτάμι και εξαιτίας της φυσικής τους θέσης, όταν αποτέλεσαν δήμο, πήρε το όνομά του ο δήμος Παρακαμπυλίων.
ΙΙ) Η Σύσταση και η σφραγίδα του Δήμου
Με την ίδρυση του Νεοελληνικού κράτους το 1833 σχηματίστηκε ο νομός Ακαρνανίας και Αιτωλίας, ο οποίος αποτελούνταν από πέντε (5) επαρχίες: Ακαρνανίας, Μεσολογγίου, Ναυπακτίας και Καλλιδρόμης (ή Καρπενησίου αργότερα).
Το 1836 η επαρχία Καλλιδρόμης, που ανήκε πλέον στη διοίκηση Ευρυτανίας, ανάμεσα στους δεκατρείς (13) δήμους της, είχε: α) τον Δήμο ΠΑΡΑΚΑΜΠΥΛΙΩΝ που περιελάμβανε τα χωριά: Αγία Τριάδα (έδρα), Αγαλιανό, Χούνη, Αλέστια και Πτελεά.
β) Τον Δήμο ΑΓΙΟΒΛΑΣΙΤΩΝ που περιελάμβανε τα χωριά Άγιο Βλάσιο (έδρα), Αράχωβα, Καστανούλα, Σαργιάδα, Τέρνοβο, Λάτα, Σοβολάκο, Άγιο Βασίλειο, Κελλάκια και Χαράτζου.
Σε ένα περίπου μήνα, Οκτώβριο του 1836 (ΦΕΚ 62) ο Δήμος Αγιοβλασιτών συγχωνεύτηκε στο δήμο Παρακαμπυλίων, με έδρα τον Άγιο Βλάσιο (εκτός από τα χωριά Πτελεά και Αλέστια που προσαρτήθηκαν στο Δήμο Αρακυνθίων).
Ο Δήμος από το 1899 ανήκε πλέον και στο Νομό Ευρυτανίας μέχρι το 1909 που καταργήθηκε ο Νομός Ευρυτανίας και η ομώνυμη επαρχία επανήλθε στο Δήμο Ακαρνανίας και Αιτωλίας.
Η αρχική σφραγίδα του δήμου ήταν κυκλική χωρίς έμβλημα. Το 1883 – όπως μας πληροφορεί ο Ελ. Γ. Σκιαδάς στο βιβλίο του «Ιστορικό διάγραμμα των Δήμων της Ελλάδας 1833-1912» - το δημοτικό συμβούλιο ζήτησε ως έμβλημα το Θεό Άρη! Τελικά εγκρίθηκε η θεά του κυνηγιού Αρτέμιδα, που κρατούσε δόρυ στο δεξί χέρι, και στο αριστερό λαγό κρεμασμένο από τα πισινά πόδια!
Ο Δήμος διατηρήθηκε μέχρι το 1912 που τροποποιήθηκε ο νόμος και ιδρύθηκαν κοινότητες στα πιο αξιόλογα χωριά. (Ονόματα δημάρχων πριν το 1912 αναφέρονται μερικά όπως Γωγούσης, Μάλαινος και Σερπάνος).
Μετά το 1997 με το σχέδιο «ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ», επανασυστάθηκε ο Δήμος και περιλαμβάνει τα εξής 10 δημοτικά διαμερίσματα: 1) Άγιος Βλάσης, 2) Αγαλιανός, 3) Αμπέλια, 4) Κυπάρισσος, 5) Πεντάκορφο, 6) Ποταμούλα, 7) Σαργιάδα, 8) Σίδηρα, 9) Χούνη και 10) Ψηλόβραχο.
III) Mητρόπολη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου
Ο Δήμος Παρακαμπυλίων εκκλησιαστικά από το 1852 ανήκε στην Επισκοπή Ναυπακτίας και Ευρυτανίας με έδρα τη Ναύπακτο. Η Επισκοπή μετονομάστηκε σε Μητρόπολη το 1923.
Τον Δεκέμβρη του 1978 με απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Ιεραρχίας (ΦΕΚ 214 Α’/7 Δεκ. 1978), ο νομός Ευρυτανίας αποτέλεσε ιδιαίτερη μητρόπολη με έδρα το Καρπενήσι και τίτλο «Ιερά Μητρόπολις Καρπενησίου». Με την ίδια απόφαση η μητρόπολη Ναυπακτίας και Ευρυτανίας πήρε το όνομα "Ιερά Μητρόπολις Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου" με έδρα τη Ναύπακτο και κυριαρχική επισκοπική περιφέρεια ό,τι απόμεινε από την παλιά Μητρόπολη Ναυπακτίας και Ευρυτανίας, εκτός από τις ενορίες έξι Κοινοτήτων του τέως Δήμου Δολόπων που υπάχθηκαν στη Μητρόπολη Θεσσαλιώτιδος και Φαναριοφαρσάλων.
Μετά τη νέα ρύθμιση στη Μητρόπολη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου ανήκουν οι ενορίες ολόκληρης της Επαρχίας Ναυπακτίας και από την Τριχωνίδα ο Διπλάτανος του τ. Δήμου Παρευηνίων και 13 ενορίες του τ. Δήμου Παρακαμπυλίων με κέντρο το Κεφαλοχώρι Άγιος Βλάσιος (Άνω και Κάτω).
Μητροπολίτες Ναυπακτίας και Ευρυτανίας διετέλεσαν α) Αμβρόσιος Νικολαΐδης (1914 -1932). Στο διάστημα 1914 - 1922 έφερε τον τίτλο του Επισκόπου. β) Γερμανός Γκούμας (1936 -1945). γ) Χριστόφορος Αλεξανδρόπουλος (1945 -1958). δ) Δαμασκηνός Κοτζιάς από το 1958 - 7 Δεκεμβρίου 1978 οπότε πήρε τον τίτλο του Μητροπολίτη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου. δ) Δαμασκηνός Κοτζιάς (1958-1984). Μέχρι τις 7 Δεκεμβρίου 1978 είχε τον τίτλο Μητροπολίτης Ναυπακτίας και Ευρυτανίας. Μετά πήρε τον τίτλο Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου. Από κει και ύστερα διετέλεσαν οι εξής ε) Αλέξανδρος Παπαδόπουλος (1984-Ιανουάριος 1995), Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου. στ) Νικόδημος Ζαλούμης (Ιαν. 1995- Μάιος 1995). ζ)Ιερόθεος Βλάχος (20 Ιουλίου 1995- σήμερα 2006) Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου.
ΙV) Αρχαία Μνημεία
Επειδή ο Αχελώος είναι όχι μόνο το γονιμοποιό στοιχείο της περιοχής αλλά και το υδάτινο σύνορο ανάμεσα στην Αιτωλία και την Ακαρνανία, γι’ αυτό χρησίμευε ως μέρος του συγκοινωνιακού αλλά και αμυντικού συστήματος. Τόσο οι αρχαίοι Έλληνες, όσο και οι Ρωμαίοι, αλλά και οι Βυζαντινοί, ανήγειραν φρούρια Παραποτάμια και ήλεγχαν τις διαβάσεις. Οι πιο αξιόλογες οχυρώσεις είναι:
1.- Τα «Ελληνικά» στην περιοχή των Σιδήρων λίγο πριν το εκκλησάκι του Αγ.Λογγίνου, όπως ανεβαίνουμε από Αγρίνιο προς τη Γέφυρα Επισκοπής, στο λόφο με την πυκνή βλάστηση εντοπίστηκαν ερείπια αρχαίου κάστρου. Πιο κάτω όπως κατεβαίνουμε προς τη λίμνη φαίνονται κατόψεις αρχαίων κτηρίων και τμήματα λίθινων υπέρθυρων. Σύγχρονοι ερευνητές, όπως ο Αναστάσιος Πορτελάνος, υποθέτει ότι στο σημείο αυτό υπήρχε αρχαία Ακρόπολη και νεκροταφείο. Στα ευρήματα, που σήμερα φυλάγονται στο μουσείο Αγρινίου, αναφέρεται σε άρθρο του, στην Αιτωλοακαρνανική και Ευρυτανική Εγκυκλοπαίδεια, ο φιλόλογος Γρηγόρης Τσούλος, ο οποίος κάνει λόγο για Πελασγικά τείχη.
2.- Το «Κάστρο του Αγίου Βλασίου» ή «Παλιόκαστρο» στη θέση Προύλπος. Πριν κατακλυσθεί η παραποτάμια πεδιάδα της περιοχής από τα νερά της τεχνητής λίμνης του Καστρακίου, οι ντόπιοι βεβαιώνουν ότι εύρισκαν πήλινα όστρακα και αγγεία.
3.- Ο «Κουλόπυργος» («Κουλέ=πύργος, ακρόπολη) στον οικισμό «Αυλακιές» κοντά στο χωριό Αμπέλια. Είναι ένας ορθογώνιος πύργος (6,50 Χ 4,50 μέτρα). Είναι από τα λίγα φρούρια που σώζονται σε αρκετό ύψος. Το αναφέρει με λεπτομέρεια ο Woodhouse στο βιβλίο του «Aetolia» (1897). Ήταν ένα σπουδαίο παραποτάμιο παρατηρητήριο.
4.- «Αρχαίος Ναός» στη Φραγκόσκαλα ή «Μαντείο του Οδυσσέα» όπως ονομάζει ο Θ.Μποκώρος, τα θεμέλια από ορθογώνιο κτήριο που αναφέρονται επίσης από τον Woodhouse και άλλους ερευνητές. Πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές, επιβεβαίωσαν τα ευρήματα. Με βάση αυτές τις μαρτυρίες, ονόμασε ο ντόπιος λογοτέχνης Βασίλης Ιωακείμ, «ΟΔΥΣΣΕΙΟ» το θέατρο που με μόχθο και όραμα κατασκευάζει στο γειτονικό χωριό Ποταμούλα.
5.- Η «Αρχαία Σαργιάδα». Στη συμβολή των ποταμών Ζέρβα και Αχελώου σώζονται ερείπια Αρχαίου Φρουρίου που χρησίμευε ως ορμητήριο Αιτωλών κατά Ακαρνάνων. Η Σαργιάδα κατά την παράδοση ήταν έδρα του βασιλείου της «Σαρείας» βασίλισσας από το οποίο πήρε και το όνομά της. Σαρειάδα > Σαργιάδα.
V.- Νεώτερα Μνημεία
Το σπουδαιότερο βυζαντινό μνημείο ήταν η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Κοινότητα Επισκοπής. Όταν έγινε το Φράγμα στα Κρεμαστά (1965) και μετά η ομώνυμη τεχνητή λίμνη, η εκκλησία χάθηκε στο νερό. Ευτυχώς οι τοιχογραφίες αποτοιχίσθηκαν και μεταφέρθηκαν στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών.
Σήμερα σώζονται σε άλλες περιοχές του Δήμου ελάχιστα μνημεία μεταβυζαντινής μάλλον περιόδου όπως το εκκλησάκι του Αη Γιάννη, στον Άγιο Βλάσιο που γράφει στην εικόνα του, 1703. Ο Ναός Αγ. Αθανασίου στο συνοικισμό Λάτα στην Ποταμούλα. Το εξωκκλήσι του Αγ.Αθανασίου στις Λάκκες (κοντά στα Κρεμαστά). Ένας ναϊσκος με θολωτή πέτρινη στέγη στον Ψηλόβραχο, που τιμάται στο όνομα της Ζωοδόχου Πηγής, αλλά οι κάτοικοι τον ονομάζουν Αγία Δευτέρα. Το εκκλησάκι είναι πάνω σε ένα βράχο και η πρόσβαση γίνεται με μια κρεμαστή γέφυρα με συρματόσχοινα, πάνω από μια μεγάλη χαράδρα.
VI.- Ιστορικές τοποθεσίες:
Το ύψωμα της Κορομηλιάς: Στη νεώτερη Ιστορία η περιοχή συνδέθηκε με τον αγώνα του Έθνους για την απελευθέρωσή του από τους Τούρκους. Συγκεκριμένα μετά την πρώτη αποτυχημένη πολιορκία του Μεσολογγίου (Χριστούγεννα 1822) οι Τούρκοι βάδιζαν για το Βραχώρι προκειμένου να περάσουν τον Αχελώο και να βρεθούν στο Βάλτο κι από εκεί να πάνε στην στην Ήπειρο να ανασυνταχθούν. Επειδή όμως ο Αχελώος ήταν πλημμυρισμένος, έστειλαν ένα μεγάλο τμήμα στρατού με αρχηγούς τον Άγο Βασάρη, Ισμαήλ Πλέσα και Χατζη-Μπέντο, να περάσουν από ψηλά το ποτάμι. Τότε ο στρατηγός των Αγράφων Γεώργιος Καραϊσκάκης, για να ανακόψει την πορεία τους ταμπουρώθηκε με τα παλληκάρια του στο ύψωμα «Κορομηλιά» που βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Άγιο Βλάση, Καραμανέϊκα, Χούνη. Εκεί έδωσε μάχη το Γενάρη του 1823 και νίκησε τους Τούρκους. Η μάχη της Κορομηλιάς, είναι σπουδαίας Ιστορικής σημασίας και θεωρείται μια από τις σημαντικές σελίδες της ιστορίας μας.
Στην κορυφή του λόφου, σήμερα υπάρχει η προτομή του Καραϊσκάκη και στο φυσικό αυτό χώρο γίνονται από το 1997 πολιτιστικές εκδηλώσεις με το όνομα «ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΕΙΑ».
VII.- Άλλα αξιοθέατα.
Πέρα από την τεχνητή λίμνη Κρεμαστών που προήλθε από το ομώνυμο φράγμα που κατασκευάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και θεωρείται το μεγαλύτερο υδροηλεκτρικό έργο της Πατρίδας μας - έργο που επιβεβαιώνει το αρχαίο ρητό «Πολλά τα δεινά και ουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει», - υπάρχουν επίσης και άπειρες φυσικές ομορφιές.
Ελατοδάσος στους πρόποδες της Παναιτωλικής κορυφογραμμής, εκεί όπου αγγίζουν τα χωριά Ψηλόβραχος, Αγαλιανός, Χούνη, Καραμανέϊκα Άγιος Βλάσιος και Πεντάκορφο. Πευκοδάσος στα παραλίμνια με πλούσια πανίδα και χλωρίδα. Νερά χειμάρρων με πλατανοδάσος, όπως εκείνο της Σάγδαρης στον Ψηλόβραχο, ή με καταρράκτες, όπως εκείνος ο επιβλητικός στο «Μύλο του Γαβρίλη» στο Πεντάκορφο.
Καθαρός ορίζοντας και υπέροχη θέα. Στα βουνά, στις κοιλάδες, στο άπειρο του ορίζοντα. Και πάνω απ’ όλα θαυμάσιοι άνθρωποι που κουβαλάνε την Ιστορία των Εποχών στους ώμους τους και ξεριζώνονται, σαν τα δένδρα μέρα με τη μέρα. Κι ερημώνει ο τόπος… Μόνο οι Μνήμες είναι πλέον Αντίσταση σ’ αυτή την εγκατάλειψη…
Βιβλιογραφία
1. Χαρ. Χαραλαμπόπουλου, Ναυπακτιακά Μελετήματα, εκδόσεις Συλλόγου Δορβιτσωτών Ναυπακτίας, 1980.
2. Ελ. Γ. Σκιαδά, Ιστορικό Διάγραμμα των Δήμων της Ελλάδος 833-1912, Αθήνα 1994.
3. Αιτωλοακαρνανική και Ευρυτανική Εγκυκλοπαίδεια (εκδ. Κουφός)
ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΣΠΥΡΕΛΗ